Jacek Malczewski urodził się 14 lipca 1854 roku w Radomiu, w starej ale pozbawionej majątków ziemskich polskiej rodzinie szlacheckiej herbu Tarnawa. Był ochrzczony jako Michał, ale używał drugiego imienia Jacek. Ojciec Julian Malczewski, generalny sekretarz Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego guberni radomskiej, był głębokim patriotą, człowiekiem wykształconym w tradycji romantycznej, gorącym zwolennikiem mesjanizmu narodowego wyrażonego w polskiej literaturze romantycznej (Słowacki, Mickiewicz, Krasiński)- te idee wpoił synowi. Matka Wanda była córką Aleksandra Szymanowskiego, byłego oficera wojsk napoleońskich (spokrewnionego z rodziną Karola Szymanowskiego, Antoniego Malczewskiego, Wandy Malczewskiej i Jarosława Iwaszkiewicza). W latach 1867-1871 Jacek przebywał w majątku wuja Feliksa Karczewskiego w Wielgiem, gdzie prywatnym nauczycielem był późniejszy pisarz Adolf Dygasiński- to on ugruntował w młodym Jacku poczucie polskości, zamiłowanie do rodzimego krajobrazu i głęboką znajomość ludowego folkloru.
W 1872 roku Malczewski wstąpił jako wolny słuchacz do Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie — pod opieką artystyczną Leona Piccarda. Rok później, na prośbę Jana Matejki, rozpoczął pełne studia. Od 1875 roku kształcił się w paryskiej École des Beaux-Arts. W 1877 roku wrócił do Krakowa, aby kontynuować naukę w pracowni Matejki. W 1879 roku miał już własną pracownię w Krakowie, przyjaźnił się z Witoldem Pruszkowskim, Maurycym Gottliebem i Kazimierzem Pochwalskim. Od 1876 roku wielokrotnie podróżował do Wiednia; w 1880 roku odbył pierwszą podróż do Włoch. W 1884 roku, jako rysownik i kronikarz, uczestniczył w naukowej wyprawie archeologicznej Karola Lanckorońskiego do Grecji i Turcji. W tym samym roku zmarł jego ojciec Julian- od tego momentu w malarstwie Malczewskiego pojawił się powracający motyw śmierci. Zimą 1885/1886 wyjechał do Monachium, gdzie zetknął się z symbolizmem Arnolda Böcklina i romantyczno-symbolistyczną sztuką Hansa Thomy. W 1887 roku ożenił się z Marią Gralewską, córką krakowskiego aptekarza. Doczekali się dwojga dzieci: córki Julii (ur. 1888) i syna Rafała (ur. 1892), który sam został malarzem.
Elementy fantastyki w twórczości Malczewskiego pojawiały się już od 1881 roku, ale w latach 1894-1897 rozpoczął właściwy okres symbolistyczny. W 1895 roku został profesorem Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie (od 1900 Akademii Sztuk Pięknych). W 1897 roku był jednym ze współzałożycieli Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”; w 1898 roku został członkiem Secesji Wiedeńskiej. W 1900 roku, w wyniku konfliktu z ówczesnym dyrektorem ASP Julianem Fałatem, opuścił uczelnię- wrócił dopiero w 1910 roku jako profesor (kiedy rektorem został Teodor Axentowicz), a w latach 1912-1914 pełnił funkcję rektora krakowskiej Akademii. Pierwszą wojnę światową spędził w Wiedniu; do Krakowa wrócił w 1916 roku. Od 1918 roku zdawał sobie sprawę, że jego malarskie wizje należą do przeszłości epoki, i rozpoczął wielki obrachunek z własnym życiem- powstał wówczas cykl obrazów „Moje życie” oraz coraz częstsze autoportrety. W 1921 roku ustąpił z funkcji profesora ASP, otrzymał Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski. W 1927 roku odznaczony został Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. W 1928 roku został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. W 1929 roku otrzymał Wielki Złoty Medal.
Twórczość Malczewskiego łączy symbolizm z tematyką patriotyczną, mesjanistyczną i egzystencjalną. Do najsłynniejszych dzieł należą: „Melancholia” (1890-1894, Muzeum Narodowe w Poznaniu), „Błędne koło” (1895-1897, Muzeum Narodowe w Poznaniu), „Zatruta studnia” (cykl), „Chrystus w Emaus”, „Hamlet polski. Portret Aleksandra Wielopolskiego” (1903), „Autoportret z muzą” (1908), „Zawinienie” i wiele setek autoportretów. Modelką jego wielu obrazów była Maria Balowa z Brunickich- wieloletnia przyjaciółka i, jak się przyjmuje, kochanka artysty. Malczewski osobiście wykładał malarstwo także kobietom na kursach im. Baranieckiego w Krakowie- kobietom, które nie miały wówczas prawa wstępu do ASP.
Ostatnie lata życia Malczewski zmagał się z chorobą nowotworową; pod koniec życia całkowicie stracił wzrok. Zmarł 8 października 1929 roku w Krakowie w wieku 75 lat. Został pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce- polskim Panteonie Narodowym. W listopadzie 2022 roku jego obraz „Rzeczywistość” (olej na płótnie, 1908) uzyskał na polskim rynku aukcyjnym rekordową cenę 17 milionów złotych- najwyższą kwotę, jaką dotąd uzyskał obraz polskiego autora sprzedany na rodzimym rynku. Sprzedaż jest jednak od tego czasu przedmiotem sporu prawnego- Muzeum Narodowe w Warszawie zgłosiło roszczenia własnościowe, twierdząc, że dzieło mogło zostać nielegalnie wywiezione z Polski w latach 50. XX wieku (obraz był ostatnio publicznie widziany w 1926 roku we Lwowie).
FAQ – najczęściej zadawane pytania:
Kim był Jacek Malczewski?
Jacek Malczewski (1854-1929) był najwybitniejszym polskim symbolistą, „ojcem polskiego symbolizmu”, jednym z najważniejszych twórców Młodej Polski. Uczeń Jana Matejki w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, kształcony także w paryskiej École des Beaux-Arts. Wieloletni profesor i rektor (1912-1914) krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, współzałożyciel Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” (1897), członek Secesji Wiedeńskiej. Ojciec Rafała Malczewskiego (także malarza). Pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce w Krakowie.
Co malował Jacek Malczewski?
W twórczości Jacka Malczewskiego dominują symboliczne kompozycje o tematyce patriotycznej i mesjanistycznej (Polonia jako alegoria zniewolonej ojczyzny), sceny mitologiczne (fauny, chimery), personifikacje śmierci (Thanatos), religijne kompozycje (Chrystus w Emaus), setki autoportretów oraz portrety (m.in. słynne wizerunki Marii Balowej jako muzy). Do kanonu polskiej sztuki należą jego „Melancholia” (1890–1894), „Błędne koło” (1895–1897), „Hamlet polski” (1903), „Autoportret z muzą” (1908) i „Rzeczywistość” (1908).
Jak rozpoznać obraz Jacka Malczewskiego?
Obrazy Jacka Malczewskiego cechuje symboliczna, wielowarstwowa ikonografia łącząca mitologię grecką z polską wsią i historią, staranny warsztat akademicki, wyrazista paleta z dominacją głębokich barw (szczególnie w cyklu Polonii), obecność autoportretu jako powracającego motywu, oraz częste umieszczanie postaci fantastycznych (faunów, chimer, Thanatosa) na tle rozpoznawalnego polskiego krajobrazu wiejskiego. Sygnatura zwykle „J. Malczewski” z datą w rogu obrazu.
Ile kosztują obrazy Jacka Malczewskiego?
Obrazy Jacka Malczewskiego należą do najdroższych pozycji polskiego rynku sztuki dawnej. Rekord- 17 milionów złotych za „Rzeczywistość” (1908) na polskim rynku aukcyjnym w listopadzie 2022 roku, choć sprzedaż jest przedmiotem sporu prawnego. Kanoniczne kompozycje symboliczne osiągają wyceny w milionach złotych; portrety i studia dostępne są w niższych, ale nadal wysokich segmentach cenowych. Po indywidualną wycenę konkretnej pracy zapraszamy do kontaktu z Galerią Sztuki Plac Zamkowy.
Gdzie kupić obrazy Jacka Malczewskiego?
Obrazy Jacka Malczewskiego pojawiają się na czołowych polskich aukcjach sztuki dawnej oraz na aukcjach zagranicznych specjalizujących się w polskim malarstwie. W Galerii Sztuki Plac Zamkowy oferujemy zweryfikowane prace artysty. Zapraszamy do kontaktu w sprawie aktualnej oferty.